ਲੋਕਵੇਦੀ : ਪ੍ਰੋ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ)

ਮੈ ਨੀਵਾਂ ਮੇਰਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਉੱਚਾ, ਅਸੀ ਉੱਚਿਆ ਦੇ ਸੰਗ ਲਾਈ

ਸਦਕੇ ਜਾਵਾਂ ਉਹਨਾ ਉੱਚਿਆ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ

ਲੋਕਵੇਦੀ : ਪ੍ਰੋ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ)

ਮੇਰੀ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਨਿੱਜੀ ਮਿਲਣੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਐਮ. ਏ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਐੱਮ. ਫਿਲ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਹਵਾ ਕਾਫ਼ੀ ਖਰਾਬ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੈਰਿਟ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਰੈਗੂਲਰ,ਕੌਰਸਪੌਡਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਲਿਸਟ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ,ਮੈਂ ਬੀਐਸ ਸੀ- ਬੀ ਐੱਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੌਕਰੀ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਯੂਜੀਸੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦਾ ਨੈੱਟ ਜੇਆਰਐਫ ਪਾਸ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੁਰਜੂਆ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਢੱਬ ਦੱਸਦਾ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਥੱਲੇ ਥੱਲੇ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮੇਰਾ ਐਮ ਫਿਲ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਨਵੀਂਆਂ ਯਾਰੀਆਂ ਦੋਸਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪਟਿਆਲੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ । ਵਿਭਾਗੀ ਬੋਰਡ ਉੱਪਰ ਐਮ ਫਿਲ ਦੇ ਟਾਪਿਕ ਲੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸੰਵੇਦਨਾ ਟਾਪਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਮੈਂ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੰਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਾਪਿਕ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ ਨਿਗਰਾਨ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਡਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਟਾਪਿਕ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਈਂ ਚਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਵਿਭਾਗੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਬਣੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਬਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਉਹ ਡਾ ਰਵੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੇੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਨ । ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੌਣੇ ਵਿੱਚ ਵਲੇਟੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਪੂਣੀ ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸੀ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਘੁੱਗੂ ਬਣਾਕੇ ਖਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਮੁੰਡੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟਕੇ ਪੱਗ ਬੰਨਦੇ ਸੀ,ਅਕਸਰ ਸ਼ਰਟ ਪੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸੀ ਲੱਗ ਸਕਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਤਣੀ ਵਾਲਾ ਝੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ।

ਮੈਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਟੀ ਸ਼ਰਟ ਪਾਈ( ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਮ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਅਤੇ ਪੈਂਟ ਅੰਦਰ ਦੇ ਕੇ ਉਪਰੋ ਬੈਲਟ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਈ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਫਾਈਲ ਫੜੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਟਾਈਪ ਮੁੰਡਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਖਿਆ “ਉਹ-ਹੋ ਤੂੰ ਕੀ ਸੋਚਕੇ ਇਹ ਟਾਪਿਕ ਭਰ ਦਿੱਤਾ , ਤੂੰ ਕੀ ਪਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਏ ? ਤੈਥੋਂ ਨਹੀ ਇਹ ਟਾਪਿਕ ਹੋਣਾ ! ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰ ਲੈ ” ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਪਾਸ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਪੁੱਛੋ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਟਰਮ ਪੇਪਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਹਮਦਰਦਵੀਰ ਨੁਸ਼ਹਿਰਵੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਤੀਲੇ ਅਤੇ ਆਹਲਣਾ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ ? ਅਖੀਰ ਬਾਬਾ ਕੁਝ ਢਿਲਾ ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲੇ ਫਰਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਹਾਂ! ਹਾਂ !ਜਾ ਲਿਖ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹ ਲਿਖ ਕੇ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੋਚ ਪਸੰਦ ਆਈ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਮੈਨੂੰ ਚੇਲਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂ ਮੁੰਨ ਲਿਆ।

ਉਹ ਕਲਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਨੋਟਿਸ ਲੈ ਕੇ,ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ । ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁਲਣ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਕਦੇ ਜੇ ਕਦੇ ਲੋਕਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੱਕਵੀਂ ਗੱਲ ਆ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸ ਲੈਂਦੇ, ਰੁਕ ਰੁਕ ਘੁਟੇ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹਾ ਹਾ ਵਾਲਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਮੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹੱਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ। ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਏਨੇ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੋਹ ਜਾਂਦੇ । ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁੜਤਾ, ਚਾਦਰੇ ਦਾ ਲਾਂਗੜ ਲਾ ਕੇ, ਉਗੜੀ ਦੁਗੜੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਾਓ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ । ਜੇ ਅਫੀਮ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਖਾਣੀ ਪਵੇਗੀ,ਜੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ,ਇਹ ਬੀੜੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਪਊ ਕਿ ਧੂੰਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਘੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੀਣ ਪਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੀਤ ਕਢਵਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਜੇ ਆਪ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਝੱਟ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਭਰੜਾਈ ਬੇਸੁਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਗਾਤਮਕ ਮਿੱਠੀ ਲੈ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੱਬ ਦੇਣਗੀਆਂ । ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਖੱਟੇ ਮਿੱਠੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿਆਪੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਆਪਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।ਅਗਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ ਇੱਥੇ ਕੀਰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪਈ ਸੀ ।ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਬੰਦੇ ਆਏ ਹੋਣੇ ਨੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਡਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਾਂ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਬਰਵਾਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਭਾਅ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਵਚਨ ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਖੈਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੱਟ ਖੜੱਕਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ”ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਇਹਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਢੋਣਾ ਹਾਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਨਾਲੇ ਖਵਾਓ ਨਾਲੇ ਘਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਓ ।” ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਗਜੀਤ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸਕੂਟਰ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ।ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪਸੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹ ਪਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਣ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੱਡਰ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਨਜ਼ ਕੱਸ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਹੇੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੀ ਜੋੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁਗਤਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਗਜੀਤ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਸਿਰੇ ਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ । ਜਗਜੀਤ ਨੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਟੋਕੀ ਹੀ ਜਾਣਾ । ਕਦੇ ਦਾਰੂ ਪੀਣ ਤੋਂ ਵਰਜਨਾ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਹਟਕਣਾ ਤਾਂ ਖਿਝ ਕੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਣਾ ਯਾਰ ਤੂੰ ਆਪ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਭਲਾ ਐਂ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੂ ! ਚੱਲ ਹੱਟ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰੂ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿੰਨੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਉਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ-ਪ੍ਰਸਤ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਘਰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬੇਟੀ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੀ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਣੀ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਬੋਤਲ ਮੰਗਣੀ, ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਧੋਣੀ, ਦੁੱਧ ਪਾਉਣਾ, ਹੱਥ ਤੇ ਪਾਕੇ ਠੰਡਾ ਗਰਮ ਚੈੱਕ ਕਰਦੇ, ਇੰਨੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦੇਣਾ ਕਿ ਅਸੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਣਾ। ਅਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਨਵੀ (ਬੇਟਾ)ਅਤੇ ਰਮਨ(ਬੇਟੀ) ਪਾਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂਮਾਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਤੋਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਹੋਣੀ ਹੈ,ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲਾ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਬਨਾਂ, ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿਣਾ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਖੁੱਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਣਾ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਅਕਾਲ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ,ਐਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਕਾਹਨੂੰ ਯਾਰ ਕਿਹੜਾ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟ ਗੇੜੇ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰੇ। ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਆਈਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਘਰ ਦੀ ਫਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦਾਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਤੀਲਾ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਯਾਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੀਜੀਆਈ ਹੈ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਏ, ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ,ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਸ਼ੁਮਾਰ,ਤੀਮਾਰਦਾਰ,ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਪਿੰਡੋਂ ਸ਼ਹਿਰੋ ਦੂਰੋ ਨੇੜਿਉ ਆਇਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਦਾਲ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਕਦੇ ਭਾਵੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਾਉਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ਝੂਠੀ ਪਰ ਸਾਰੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੀ । ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੱਸ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰਦੇ, ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਗੁਰਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਲਝ ਪਿਆ ਹੱਥੋਪਾਈ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ । ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਓ ਦੇਖਿਆ ਨਾ ਤਾਅ ਕੰਡਕਟਰ ਗੋਡਿਆਂ ਥੱਲੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ।ਆਖਰ ਹੋਣਾ ਕੀ ਸੀ ਛੱਡ ਛੁਡਾਈ ਹੋਗੀ ।ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਨਾ ਮੰਗੀ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਭਲੇਮਾਨਸਾ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਆਪ ਕਿਉਂ ਲਾਹੀ ?ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਭਾਈ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਤਾਂ ਢੈਹ ਹੀ ਜਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਢਾਹੇ ਤਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ’ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰਹੇ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਨਾਲੇ ਸਿਆਣਾ ਬਿਆਣਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਇੱਕ ਕੰਡਕਟਰ ਕੁੱਟਦਾ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ? ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਟ ਤਰਕ ਅੱਗੇ ਸਭ ਕੁਝ ਫੇਲ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਮਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਲੇਟੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕਮਰਿਆਂ ਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹਨ ।

ਬਹੁਤੇ ਬੰਦੇ ਉਹਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਉਚਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਇਹਦਾ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਹੱਥ ਤੰਗ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ।ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਟਕਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਠੀ ਡਰਾਫਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇੰਨਾ ਭੁਸ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁਖੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਮੁਖੀ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਲਈ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਖਿਲਾਫ ਚਿੱਠੀ ਤਾਂ ਭੇਜ ਦਿਓ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਰ ਲਵੋ । ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਹੈ । ਕਹਿੰਦਾ ਯਾਰ ਲੜਾਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਬੇਇਜਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਣੀ ਆਉਂਦੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਗਾਲ ਵਾਹੀ ਕਿ ਰਹੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ।

ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਚੱਟਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਘੜੰਮ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤ ਗੈਂਗ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਕਸੀ ਟੋਲਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਈ ਸਰਕਸ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੰਬੂ ਵੀ ਆਪਣਾ, ਗੱਡੀ ਵੀ ਆਪਣੀ,ਬੰਦਾ ਆਪਣਾ, ਪੇਪਰ ਵੀ ਆਪਣਿਆਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਾ,ਸਾਲੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜੁਗਾੜ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ।ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਵਿੱਥ ਰੱਖਕੇ । ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡਾ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ । ਹਰ ਵੀਰਵਾਰ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਸਜਦੀ ਸੀ, ਚੌਂਕੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਰਿੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਰਾਅ ਦਾ ਅੱਡਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਛੱਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਾ,ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇਵੇ,ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਖੁਦ ਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਨੂੰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ।ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੌਕ ਤੋਂ ਅਣਮੰਨੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੱਧਾ ਰੁੱਧਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ।

ਹੁਣ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪਿਆ ।ਕਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਕਦੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ।ਹੁਣ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਬਰੈਂਪਟਨ ਏਰੀਏ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਿਫਲਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਚੱਲਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।ਜੇ ਕੋਈ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਜਾਂ ਆਦਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਬੁਲਾਵੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਧਿਆਪਕੀ ਜਲੌਅ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਦਿਆਂ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਰੰਪਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਾਨਵਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਦ ਕਦੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਬਨਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੰਟ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਡਾਕਟਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ।ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਨਿਊਆਂ,ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਅਜਮੇਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੱਖਾ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ ਦੇ ਘਰ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1952 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੀਐੱਚ ਡੀ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ,ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਗਿਆ,ਜਿਥੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਡੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸੀ ।ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ।ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਲਵਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ,ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਲਵਈ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਕਾਲਿਆ ਹਰਨਾਂ ਰੋਹੀਏਂ ਫਿਰਨਾਂ) ਮਲਵੈਣਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਲੌਂਗ ਬੁਰਜੀਆਂ ਵਾਲਾ) ਮਲਵੈਣਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਗੌਣ (ਚੰਨਾ ਤੇਰੀ ਚਾਨਣੀ) ਮਲਵੈਣਾਂ ਦੇ ਬਿਰਹੜੇ (ਖ਼ੂਨੀ ਨੈਣ ਜਲ ਭਰੇ) ਘੋੜੀਆਂ ਸੁਹਾਗ (ਬਾਗ਼ੀ ਚੰਬਾ ਖਿਲ ਰਿਹਾ) ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਤੇ ਹੇਅਰੇ (ਰੜੇ ਭੰਬੀਰੀ ਬੋਲੇ),ਰੀਤਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ( ਮਾਂ ਸੁਹਾਗਣ ਸ਼ਗਨ ਕਰੇ )ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਛੱਪਣ ਸਮੇਂ ਬਾਰਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਚਾਰ ਚਾਰ ਵਾਰ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ,ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕਤਾ, ਮਾਰਕਸੀ ਰੂਪ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ ।ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਸਮੱਗਰੀ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਐਨ ਮਾਡਲ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ । ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਉਦਰੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂੜ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਨਿਖੇਧ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਜ਼ੀ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਨਾਮਵਰ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡਾ ਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਤੇ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਸਨੇਹ ਹਿੱਤ ਇੱਕ ਅਗਸਤ,ਵੀਹ ਸੋ ਅਠਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ ਤਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਕੋਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਪੈਣ ਲਈ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਇਹੀ ਦੁਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਮਿਲਣ।

ਪ੍ਰੋ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ(ਡਾ)

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ,ਸੰਪਰਕ :

9815050617,rpsbrar@gmail.com

Surjit Singh Bhatti

 

 

Advertisements